Smog a ogrzewanie domu

Smog, który zimą zalega nad polskimi osiedlami, ma przede wszystkim jedno źródło: spalanie paliw stałych w domach. Krajowy bilans emisji KOBiZE przypisuje sektorowi 1A4, czyli spalaniu w gospodarstwach domowych, handlu, usługach i rolnictwie, 84 % krajowej emisji pyłu PM2,5, 65 % emisji PM10 i 93 % emisji czterech wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych w 2024 r.¹ Przemysł, energetyka i transport też dokładają swoje, ale w sezonie grzewczym komin nad domem gra pierwsze skrzypce.

Co jest w zimowym dymie

Najważniejsze są dwie rzeczy. Pył zawieszony PM10 i drobniejszy PM2,5 to cząstki tak małe, że wnikają głęboko w drogi oddechowe. Na pyle osiadają związki organiczne z niepełnego spalania, wśród nich benzo(a)piren, który Międzynarodowa Agencja Badań nad Rakiem zalicza do grupy 1, czyli czynników rakotwórczych dla ludzi². Europejska Agencja Środowiska łączy najwyższe stężenia benzo(a)pirenu w Europie z regionami, gdzie domy ogrzewa się paliwami stałymi; Polska wykazała przekroczenia w 21 strefach³.

Według szacunków EEA ekspozycja na PM2,5 powyżej wytycznej WHO odpowiadała w 2023 r. za około 182 tys. przedwczesnych zgonów w Unii Europejskiej, w tym około 25 tys. w Polsce⁴. To wynik modelu, z przedziałem niepewności, a nie policzone przypadki; pokazuje jednak skalę, o której rozmawiamy.

Dlaczego dom dymi bardziej niż elektrownia

Elektrownia spala paliwo w stałych warunkach, pod nadzorem i z urządzeniami do odpylania spalin. Domowy kocioł robi to w warunkach, które ciągle się zmieniają: rozpalanie w zimnym palenisku, przymknięty dopływ powietrza na noc, wilgotne paliwo, dokładanie ręczne. Każda z tych sytuacji oznacza niepełne spalanie, czyli właśnie sadzę, pył i węglowodory. Do tego komin domu ma kilka metrów, a w mroźny, bezwietrzny dzień dym nie unosi się wysoko, tylko zalega nad dachami.

Dlatego to samo paliwo może dać bardzo różną ilość pyłu. Nowe kotły muszą od 2020 r. mieścić się w wymaganiach ekoprojektu: sezonowa emisja pyłu do 40 mg/m³ przy automatycznym podawaniu paliwa i do 60 mg/m³ przy ręcznym⁹. Stare kotły zasypowe nie mają żadnej klasy ani badania i to je w pierwszej kolejności wycofują uchwały antysmogowe.

Normy i progi w liczbach

Polskie normy jakości powietrza są dziś łagodniejsze niż wytyczne Światowej Organizacji Zdrowia, a Unia Europejska zaostrzy je od 2030 r. Wszystkie liczby dotyczą stężeń w powietrzu, nie emisji z komina.

Osobno działają progi dla dobowego stężenia PM10: od 2019 r. poziom informowania to 100 µg/m³, a poziom alarmowy 150 µg/m³⁸. To progi, po których przekroczeniu publikuje się ostrzeżenia dla mieszkańców.

Co zmienić we własnej kotłowni: lista na sezon

• Sprawdź klasę kotła na tabliczce znamionowej albo w dokumentacji. Na Mazowszu kotły pozaklasowe są zakazane od 1 stycznia 2023 r., a kotły klasy 3 i 4 od 1 stycznia 2028 r.¹⁰
• Sprawdź, czy kocioł jest zgłoszony do centralnej ewidencji emisyjności budynków. Nowe źródło ciepła zgłasza się w ciągu 14 dni od uruchomienia, przez internet albo w urzędzie gminy¹².
• Pal tylko paliwem, które dopuszcza instrukcja kotła i uchwała Twojego województwa. W Krakowie od 1 września 2019 r. paliw stałych nie wolno używać wcale¹¹.
• Drewno trzymaj pod dachem i pal je suche: na Mazowszu biomasy o wilgotności powyżej 20 % palić nie wolno.
• Pellet przechowuj w suchym miejscu i nie wsypuj do zasobnika pyłu z dna worka.
• Przed sezonem zamów przegląd przewodów kominowych u mistrza kominiarskiego i przegląd kotła u serwisu.
• Nie spalaj odpadów: ustawa o odpadach przewiduje za to karę aresztu albo grzywny¹³.

Zgłoszenie do ewidencji jest dla wielu właścicieli domów najmniej oczywistym punktem tej listy. Krok po kroku, z formularzem w systemie ZONE, opisuje to poradnik o tym, jak wygląda obowiązek zgłoszenia kotła do CEEB.

Najtańszy dym to ten, którego nie ma

Mniej spalonego paliwa to mniej dymu z tego samego kotła. Dom o powierzchni 120 m² bez ocieplenia potrzebuje w sezonie około 21 600 kWh ciepła, a po dobrym ociepleniu około 9600 kWh. W kotle na pellet to różnica między około 5,0 t a 2,2 t paliwa na sezon. Wartości są orientacyjne, do porównań, nie do wyceny: zakładamy 180 i 80 kWh na m² rocznie oraz kocioł o sprawności 90 %.

O tym, jak wymianę kotła i ocieplenie wspiera państwo, piszemy w tekście o programie Czyste Powietrze. Jak wybrać paliwo, które dymi najmniej, rozbieramy w eseju na stronie głównej.

Jak sprawdzić, czym oddychasz dziś

Bieżące wyniki ze stacji pomiarowych publikuje Główny Inspektorat Ochrony Środowiska na mapie jakości powietrza¹⁴. Kolor przy stacji to indeks z ostatniej godziny, a nie średnia dobowa, więc nie da się go wprost porównać z normami z tabeli powyżej. Jak odczytywać tę mapę i prognozy, opisujemy w notatce jak czytać mapy jakości powietrza, a o samym pyle drobnym i benzo(a)pirenie w notatce PM2,5 i benzo(a)piren.